Maxsus imkoniyatlar: hisob-kitob vaqti keldi

Yevropaning maxsus imkoniyatlar to‘g‘risidagi akti (European Accessibility Act, EAA) 2025-yil 28-iyunda kuchga kirdi. Bir yildan keyin uni amalda qo‘llash natijalari mana bunday edi: Yevropa Ittifoqining hech bir davlatida, hech bir milliy qonunga ko‘ra — birorta ham jarima yo‘q.

Aksariyat direktorlar kengashi buni kutishda davom etishga ruxsat deb tushundi. Bu noto‘g‘ri talqin, 2026-yil esa nega shunday ekanini tushuntirib beradi.

Bir oy ichida Fransiyada ikkita sud qarori chiqdi.

2026-yil 5-mayda Lill sudi (Tribunal judiciaire de Lille) EAA asosidagi milliy qonun bo‘yicha birinchi qarorni chiqardi. Qaror da’vogarlar foydasiga bo‘lmadi — lekin ish mohiyati bo‘yicha emas. Sud saytni talablarga atigi 41% mos deb topdi, keyin esa ishni qamrov bo‘yicha rad etdi: Fransiyadagi chegara €250 milliondan ortiq daromadga ega kompaniyalarga tegishli, gap borayotgan Auchan elektron tijorat sho‘ba korxonasi esa €144 million daromad qayd etgan edi. Imkoniyati cheklangan shaxslar birlashmalari Due apellyatsiya sudiga (Cour d'appel de Douai) shikoyat qildi.

2026-yil iyunida Kan sudi (Tribunal judiciaire de Caen) Carrefour’ga elektron tijorat saytini ham, mobil ilovasini ham olti oy ichida to‘liq qulay holga keltirishni, har bir kechiktirilgan kun uchun €500 penya to‘lash sharti bilan buyurdi — bu chakana savdo kompaniyasiga qarshi chiqarilgan birinchi va mobil ilovani ham qamrab olgan birinchi qaror.

Ikkalasini birga o‘qing — manzara teskarisiga aylanadi. Jarimalarning yo‘qligi hech narsa bo‘lmayotganining isboti emas. Bu majburlash vositasi jarima emasligining isboti.

Siz aslida ko‘tarib yurgan xavf

Jarima — bu raqam. Uni oldindan byudjetga kiritish, sudda kamaytirish, biznes yuritish xarajati deb hisoblash mumkin. Ko‘plab kompaniyalar GDPR bilan aynan shunday qiladi.

Kunlik penyali sud majburiyati esa butunlay boshqa narsa. U qancha to‘lay olishingizni so‘ramaydi. U sanani belgilaydi, o‘sha sanadan keyin esa hisoblagich ishlay boshlaydi.

Shuning uchun biznesingiz oldidagi savol «mening mamlakatimda eng katta jarima qancha» emas. Savol mana bu: agar sud sizga saytingiz va ilovangizni to‘liq qulay holga keltirish uchun olti oy bersa, uddalay olasizmi?

Boshidanoq maxsus imkoniyatlar hisobga olingan holda qurilgan ikki yillik sayt uchun olti oy bemalol yetadi. Tayyor mavzu, o‘n ikkita plagin, uchta joylashtirilgan vidjet va uchinchi tomon taqdim etgan to‘lov sahifasidan yig‘ilgan sayt uchun esa olti oyda buni har qanday narxda ham uddalash aniq emas — chunki tuzatishingiz kerak bo‘lgan kodning ko‘p qismini siz nazorat qilmaysiz.

Haqiqiy xavf ana shu. Maxsus imkoniyatlar bo‘yicha qarz — to‘lov muddatini sud belgilaydigan yagona texnik qarz, va boshqa qarzlardan farqli o‘laroq, ko‘proq pul sarflab uni tezroq uzib bo‘lmaydi.

Raqamlar aslida qanday

Bu savol har doim tug‘ilgani uchun aytib o‘tamiz: yuqori chegaralar juda farq qiladi, chunki har bir a’zo davlat o‘zinikini belgilaydi, internetda aylanib yurgan raqamlar esa ko‘pincha bir-biriga zid. Level Access talablarga muvofiqlik bo‘yicha sharhida boshqalar qatori quyidagilar keltirilgan:

Ikki narsa ko‘zga tashlanadi. Italiyaning aylanmaga bog‘langan chegarasi kompaniya kattalashgani sari xavfli darajada o‘sadi. Bir nechta a’zo davlatlarda esa talablarga mos kelmaslik ma’muriy emas, jinoiy masala sifatida qaraladi, bu esa kompaniyangiz ichida kim javobgar bo‘lishini o‘zgartiradi.

Lekin yana takrorlaymiz: jarimalar — ehtimoli past, chekka xavf. Yaqin kelajakdagi xavf — kamchiliklarni bartaraf etish haqidagi sud qarori.

Kimlarga tegishli

Umuman olganda: Yevropa Ittifoqidagi iste’molchilarga sotadigan bizneslarga, jumladan elektron tijorat, bank xizmatlari, elektron kitoblar, transport va telekom sohasiga — biznesning o‘zi qayerda joylashganidan qat’i nazar. Mikrokorxonalar (10 kishidan kam xodim va €2 milliondan kam aylanma) xizmatlar bo‘yicha asosan ozod qilingan, Lill sudining qarori ko‘rsatganidek, ba’zi milliy qonunlar bunga qo‘shimcha ravishda o‘z daromad chegaralarini ham qo‘shadi.

Agar buni Yevropa Ittifoqidan tashqarida o‘qiyotgan bo‘lsangiz-u, u yerga sotsangiz, bu talablar sizga ham tegishli. Toshkentda qurilgan va Germaniyadagi mijozlarga sotadigan internet-do‘kon O‘zbekiston qonunlariga emas, Germaniyadagi milliy qonunga bo‘ysunadi.

Qonunga umuman aloqasi yo‘q dalil

Nega biz hatto bunday qonun yo‘q yurisdiksiyada ham mijozni bunga undashimizning sababi mana bu.

WCAG’ning eng muhim talablari deyarli bandma-band sizga konversiyani ham yo‘qotadigan narsalar:

• Rang kontrasti. Kulrang fondagi kulrang matnni ko‘rishi zaif odam o‘qiy olmaydi, qolganlarning hammasini esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurida biroz asabiylashtiradi. Ikkala guruh ham ketib qoladi.
• Nomlangan forma maydonlari. Ekrandan o‘qish dasturi (screen reader) placeholder’ni maydon nomi sifatida ishlata olmaydi. Yozishni boshlab, qaysi maydonda turganini unutib qo‘ygan odam ham ishlata olmaydi.
• Ko‘rinadigan fokus holatlari. Klaviaturadan foydalanuvchilar uchun majburiy. Shuningdek, formani Tab tugmasi bilan tez aylanib chiqayotgan har kimga forma sezgir tuyulishini ta’minlaydigan narsa ham shu.
• Maydonga bog‘langan xato xabarlari. Forma tepasidagi «Xatolik yuz berdi» yozuvi — maxsus imkoniyatlar talablarining buzilishi va to‘ldirib bo‘lingan buyurtmani yo‘qotishning eng ishonchli yo‘li.
• Bosiladigan elementlar o‘lchami. Maxsus imkoniyatlar bo‘yicha minimal talab mobil konversiya bo‘yicha eng yaxshi amaliyot bilan aynan bir xil.
• Sichqonchasiz ishlash. Aytgancha, avtomatlashtirilgan agentga ham aynan shu kerak — xaridor dastur bo‘lganda maqolasiga qarang.

Baymard tadqiqotiga ko‘ra, savatni ongli ravishda tashlab ketishning 17 foizi uzun yoki murakkab buyurtma rasmiylashtirish jarayoniga, yana 17 foizi esa saytdagi xatolarga to‘g‘ri keladi. Bu nosozliklarning aksariyati maxsus imkoniyatlar auditi belgilaydigan nosozliklarning o‘zi. Siz talablarga muvofiqlik bilan daromad o‘rtasida tanlamayapsiz. Siz bir xil nuqsonlarni hozir yoki keyinroq tuzatish o‘rtasida tanlayapsiz.

Keyin tuzatish yoki boshidan qurish

Bu yerda xarajat egri chizig‘i g‘ayrioddiy darajada tik va nega shundayligini tushunib olishga arziydi.

Maxsus imkoniyatlar asosan kod yozilishidan oldin qabul qilingan qarorlar bilan belgilanadi: rang palitrasi, shrift o‘lchamlari shkalasi, sarlavhalar ierarxiyasi, fokusning ko‘rinishi, interaktiv elementlar haqiqiy tugmalarmi yoki tugmaga o‘xshatib bezatilgan div’larmi, komponentlar kutubxonasi maydon nomlarini beradimi. Bularni bir marta, dizayn tizimida to‘g‘ri qiling — keyin quradigan har bir ekraningiz ularni tekin meros qilib oladi.

Noto‘g‘ri qilsangiz, bitta sahifani tuzatmaysiz. Siz komponent nusxa ko‘chirib qo‘yilgan div bo‘lgan kod bazasida, har bir sahifadagi komponentning har bir nusxasini tuzatasiz.

Shuning uchun boshidan qurilgan maxsus imkoniyatlar alohida audit xizmati emas, bizning raqamli mahsulotlar dizayni xizmatimizning bir bandi — kontrast, fokus holatlari va klaviatura bilan boshqarish shikoyatdan keyin qo‘shilmaydi, dizayn bosqichidayoq loyihalanadi. Xuddi shu mantiq overlay vidjetlarga — bitta script tegi bilan talablarga muvofiqlikni va’da qiladigan JavaScript mahsulotlariga ham tegishli: ular asosiy razmetkani tuzatmaydi, sudlar va huquq himoyachilari ularga shubha bilan qaragan, bundan tashqari ular har bir sahifa yuklanishida asosiy oqimga qo‘shimcha ish qo‘shadi.

Biz buning murakkabroq tomonini ham quramiz. Legible — ochiq kodli vositalarimizdan biri — PDF va rasmlarni ekrandan o‘qish dasturlari uchun moslashtiradi: bosqichli alt matn, grafiklar uchun qayta tiklangan ma’lumotlar jadvallari, formulalar uchun MathML, har bir rasm uchun kelib chiqish manbai va ishonch darajasi. Uning asosiy qoidasi — o‘qib bo‘lmaydigan qiymatlar null bo‘lib qoladi va odam tekshirishi uchun belgilanadi, chunki kimdir qonun oldida javobgar bo‘lgan jarayonda ishonch bilan aytilgan noto‘g‘ri qiymat umuman qiymat yo‘qligidan yomonroq. Bu tamoyil — tekshira olmaydigan narsangizni hech qachon tasdiqlamang — talablarga muvofiqlik vositasini talablarga muvofiqlik xavfidan ajratib turadi.

Kamchiliklarni tuzatish aslida qancha turadi: uch daraja

«Maxsus imkoniyatlar loyihasi» degan so‘z ortida ulkan narx oralig‘i yashiringan. Kimdir sizga narx aytishidan oldin qaysi darajada ekaningizni bilish foydali.

1-daraja — sozlamalar va kontent. Bir necha kun. Palitradagi rang kontrasti. Rasmlardagi alt matn. Sahifa sarlavhalari va sarlavhalar tartibi. «Bu yerni bosing» o‘rniga qayerga olib borishini aytadigan havola matni. E’lon qilingan maxsus imkoniyatlar bayonoti. Forma maydonlariga haqiqiy nomlar berilishi.

Bularning ko‘pi tahririyat ishi, ancha qismini saytingizni tahrirlaydigan har kim bajara oladi va u avtomatik tekshiruv topilmalarining kutilmagan darajada katta qismini yopadi. Qaysi darajada bo‘lishingizdan qat’i nazar, avval shuni qiling.

2-daraja — komponentlar. Bir necha hafta. Fokus holatlari. Menyular, modal oynalar, tablar, karusellar va sana tanlagichlarni klaviatura bilan boshqarish. O‘z maydoniga bog‘langan xato xabarlari. Bosiladigan elementlar o‘lchami. div tugma bo‘lib ko‘rinishga urinayotgan har qanday joy.

Bu haqiqiy muhandislik ishi, lekin chegaralangan muhandislik — agar komponentlar kutubxonangiz bo‘lsa, har bir komponentni bir marta tuzatasiz va har bir sahifa buni meros qilib oladi. Agar kutubxona bo‘lmasa, buni aynan shu darajada bilib olasiz, chunki bir xil tuzatishni qirq joyda qilishga to‘g‘ri keladi.

3-daraja — tuzilma. Bir necha oy yoki qaytadan qurish. Siz o‘zgartira olmaydigan, uchinchi tomon taqdim etgan to‘lov sahifasi. Razmetkasi avtomatik generatsiya qilinadigan mavzu. JavaScript’siz hech narsa ko‘rsatmaydigan freymvork. Tabiatan qulay bo‘lmagan va mahsulotning markazida turgan o‘zaro ta’sir shakli.

2-darajadan 3-darajaga o‘tish deyarli butunlay kodni siz nazorat qilasizmi-yo‘qmi degan savolga bog‘liq. Bu maqoladagi boshqa har bir xarajatni ham aynan shu savol belgilaydi va shuning uchun sayt konstruktoringizga qarshi dalillar maqolasidagi egalik haqidagi suhbat bu mavzudan alohida emas.

Bir soatda darajangizni qanday aniqlash mumkin: avtomatik tekshiruvni ishga tushiring, keyin u to‘lov sahifangizda topgan o‘nta muammoni olib, har biri bo‘yicha dasturchingizdan so‘rang: «Bu faylni o‘zgartira olamizmi?» «Yo‘q» javoblarining ulushi — sizning darajangiz.

Keyingi o‘ttiz kunda nima qilish kerak

1. Qamrovni aniqlang. Yevropa Ittifoqidagi iste’molchilarga sotasizmi va milliy qonundagi chegara sizni qamrab oladimi? Yurist bunga bir soatda javob beradi.
2. Avtomatik tekshiruvni ishga tushiring va u muammolarning taxminan uchdan birini topishini qabul qiling. Baribir bu muammo ko‘lamini baholashning eng tez yo‘li.
3. Pul yo‘lingizni klaviatura bilan test qiling. Sichqonchani uzib qo‘ying. Qidirish, tanlash, savatga qo‘shish va buyurtmani rasmiylashtirishga urinib ko‘ring. Birinchi bo‘lib nima buzilsa — o‘sha ustuvor vazifangiz.
4. Kodni nazorat qilasizmi — tekshiring. Xarid jarayoningizdagi har bir uchinchi tomon komponentini ro‘yxatga oling. O‘zgartira olmaydigan har qanday narsa — rejalashtirib bo‘lmaydigan tuzatish xavfi.
5. Maxsus imkoniyatlar bayonotini e’lon qiling. Bir nechta yurisdiksiyada uning yo‘qligi alohida jazolanadi, ish esa bir kunning ikkinchi yarmini oladi.

Agar to‘rtinchi qadamda o‘zgartira olmaydigan to‘lov sahifasi va chigalini yecha olmaydigan mavzu chiqsa, demak, sizning xavfingiz talablarga moslashtirish loyihasi emas. Bu qaytadan qurish — yaxshi xabar shundaki, hozir qilingan qaytadan qurish rejalashtirilgan xarajat, olti oylik sud qarori ostida qilinadigani esa unday emas.

Bizga nima kerakligini ayting. Javobiga qat’iy narx va topshirish sanasini olasiz — bepul va davom ettirish majburiyatisiz.

Ko‘p beriladigan savollar

Kompaniyam Yevropa Ittifoqidan tashqarida bo‘lsa ham EAA tegishlimi?

Agar Yevropa Ittifoqidagi iste’molchilarga akt qamrab olgan mahsulot yoki xizmatlarni taklif qilsangiz — ha. Talablar ofisingiz joylashgan davlat orqali emas, xizmat taklif qilinayotgan a’zo davlat orqali majburan qo‘llaniladi.

Men erishishim kerak bo‘lgan standart — WCAG 2.1 AA mi?

Amalda — ha: uyg‘unlashtirilgan Yevropa standarti EN 301 549 veb-kontent uchun WCAG 2.1 ning AA darajasiga juda yaqin mos keladi. Shuni nishonga oling, undan yuqorisini esa ixtiyoriy deb hisoblang.

Maxsus imkoniyatlar uchun overlay vidjet meni talablarga moslashtiradimi?

Yo‘q. Overlay’lar asosiy razmetkani tuzatmasdan, ish vaqtida faqat tashqi ko‘rinishni o‘zgartiradi va sinovlarda ular yaxshi natija ko‘rsatmagan. Bundan tashqari, ular har bir sahifaga JavaScript qo‘shadi, bu esa tezlik — narxga oid qaror maqolasida muhokama qilingan ko‘rsatkichlarda sizga qimmatga tushadi.

Mavjud saytni qulay holga keltirish qancha turadi?

To‘liq u qanday qurilganiga bog‘liq. Haqiqiy dizayn tizimiga ega saytda bu odatda chegaralangan ish. Tayyor mavzudan yig‘ilgan saytda esa bu ko‘pincha qaytadan qurish bilan barobar, chunki tuzatishlarni o‘zingizga tegishli bo‘lmagan kodda qilishga to‘g‘ri keladi.

Mikrokorxona bo‘lsam-chi?

Xizmatlar bo‘yicha majburiyatlarning ko‘pi sizga tegishli emas, milliy chegaralar esa sizni yana ozod qilishi mumkin. Bu vahimaga tushmaslik uchun sabab, lekin maxsus imkoniyatlarni hisobga olmasdan dizayn qilish uchun sabab emas — foydalanish qulayligining afzalliklari xodimlaringiz sonidan qat’i nazar mijozlaringizga tegishli.